مقدمه :

تاريخچه طب گياهي به اندازه قدمت بشر است، يعني با پيدايش اولين بيماريها انسان به طور غريزي شروع به درمان با آنها کرد و اين درمان را با مواد اطراف و البته گياهان فراوان و متفاوتي که در اطراف و اختيارش بودند آغاز نمود  .

انسان با گذشت زمان به تدريج با قدرت معجره آساي گياهان در درمان بيماريها و امراض آشنا و آنها را به کار بست  .اگر چه علاقه و توجه به اين گياهان مفيد در سال هاي گذشته ناچيز بوده ولي خوشبختانه اخيراً مورد توجه و عنايت بيشتري قرار گرفته است  . اما بايد دانست که گرچه گرايش به استفاده از داروهاي گياهي طي چند دهه اخير رواج بيشتري پيدا کرده ولي عوارض ناشناخته آن تهديد جدي براي مصرف خودسرانه و بيش از حد مجاز آنها محسوب مي شود  .

در حال حاضر تصور غلطي که وجود دارد آن است که داروهاي با منشاء گياهي عوارض کمتر داشته و کم خطرند در حالي که اين تصور درست نيست و هر دارويي با منشاء گياهي علاوه بر منافع ، عوارضي نيز دارد  .لذا توصيه مي شود قبل از استفاده از آنها با پزشک مشورت و داروهاي گياهي از مراکز فروش معتبر يا عطاري هاي داراي مجوز تهيه و هنگام خريد به  عوارض جانبي و نحوه مصرف دقت شود  . 

نکات مهم در مورد گياهان دارويي

گياهان دارويي گياهاني هستند که يک يا برخي از اندام هاي آنها حاوي ماده موثره است . اين ماده که کمتر از 1% وزن خشک گياه را تشکيل مي دهد داراي خواص دارويي موثر بر موجودات زنده است .

همچنين کاشت ، داشت و برداشت اين گياهان به منظور استفاده از ماده موثره آنها انجام م يگيرد .


نکته مهم در توليد گياه :

اگر نحوه آماده سازي داروهاي گياهي و تحويل آنها به مردم به نحو صحيح انجام نگيرد خواص درماني گياه از بين رفته يا تقليل مي يابد که اين امر موجب عدم تاثير گياه در درمان بيماري مي گردد .


مواردي که باعث کاهش اثر بخ شي گياه م يگردد :

- کشت در زميني که از نظر مواد خاص مورد نياز گياه ، دچار کمبود باشد .

- عدم مبارزه صحيح با آفات و بيماريهاي گياهان دارويي کشت شده که اغلب موجب کاهش مواد موثر گياه يا تغيير نسبت ترکيبات مفيد گياه مي گردند .

- رعايت نکردن زمان مناسب برداشت (بر حسب وضعيت هوا و ساعات روز )

- خشک کردن گياه در شرايط نامناسب (از نظر درجه حرارت ، مدت زمان خشک کردن يا سرعت خشک کردن و...)

- عدم نگهداري صحيح و بسته بندي مناسب (فرار بودن برخي ترکيبات، آلودگي گياه برداشته شده به قارچ يا باکتري و... )

- تقلبات دارويي (برخي از اوقات به عمد يا غيرعمدي ، گياهي به عنوان گياه ديگر به صرف داشتن ظاهر مشابه فروخته مي شود و اين مساله علاوه بر اينکه در سطح گونه گياهي ، به فراواني ، اتفاق مي افتد ، گاهي در حد جنس گياه نيز صورت مي گيرد ) 


شکل هاي مصرف گياهان دارويي

گياهان دارويي عمدتا به فرمهاي زير مصرف مي شوند :

گياه تازه

گياه خشک شده يا کنسرو شده

بصورت فراوري شده توسط حرارت

استحصال مواد موثره در صنعت

روش تهيه برخي از اشکال مصرفي داروهاي گياهي (جوشانده ها ودم کرده ها و خيسانده ها )


دم کرده :

دم کردن ، بيشتر در موارد گل آذين ، سر شاخه گلدار ومخصوصا گل انجام مي گيرد.

براي اينکار بايد عضو گياه رادر ظرفي جاي داده ، آب جوش بر روي آن بريزند وسپس آنرا براي مدتي که معين شده به حال خود باقي گذارند تا دم شود

جوشانده :

در تهيه جوشانده ها بايد عضو گياه را در ظرف محتوي آب سرد وارد نمود وسپس گرماي آب رابه مرحله جوشانيدن رسانيد محلولهاي حاصل از جوشاندن يا دم کردن ، بهتر است به حالت خالص ودر غير اينصورت ، پس ازشيرين کردن با قند يا عسل مصرف شود .

-اگر براي جوشاندن گياه زمان معيني ذکر نشده باشد ،بايد پس از آنکه محلول به مدت 1 دقيقه جوشيد ، آنرا از گرما دورکردوبرا ي مدتي که تعيين گرديده به حال خود گذاشت تا دم شود .

-در تهيه جوشانده ها ودم کرده هاي گياهي ، مي توان يک گياه دارويي معين را اعم از اينکه به حالت تازه يا خشک شده باشد ، به مقاديرمساوي بکار برد . زيرا اگر گياه تازه به علت داشتن آب ، وزن بيشتري دارد درعوض مواد موثره آن فعالتر اثر مي کند بطوري که اثر درماني آن تقريبا برابر با نوع خشک خواهد بود

خيسانده :

اين شکل براي مواد موثري که در اثر حرارت از بين مي روند ،توصيه مي شود .

براي تهيه خيسانده، مقدار مشخصي از پودر گياه را در حجم معيني از آب ريخته ، در ظرف را 6 الي 12 ساعت میبندند .

 عناب (zizyphus  jujuba )   

 اوناف -  اونافدار – سيلانه -  شيلانگ - شيلانه

مشخصات  :

درختي است کوتاه به ارتفاع 6 تا 8 متربسيار مقاوم به خشکي  و واريته هاي آن تيغ دار وبدون تيغ مي باشد .برگهاي آن زيبا ، کوچک ، متناوب ودندانه داراست .گلهاي آن سبز روشن مايل به زرد ومجتمع در کناربرگهاست.ميوه اش که عناب ناميده مي شود به رنگ قرمز شفاف و به بزرگي يک خرما  ونوعي ديگر به اندازه يک فندق  وطعم هردو لعابي و کمي شيرين وداراي بوي ضعيف ي است .

طبيعت عناب :

معتدل در حرارت وبرودت ومايل به رطوبت است

ترکيبات شيميايي  :

عناب داراي لعاب فراوان ، مواد قندي مختلف ، درصدي مواد پروتئيني ، املاح آلي و ويتامين میباشد.

خواص درماني :

عناب اثر ملين دارد  . مصرف آن چون هيچ گونه تحريکي در دستگاه هاضمه ايجاد نمي کند ، از اين جهت براي اشخاصي که دستگاه هاضمه حساسي دارند ، مناسب است .  عناب در مصارف پزشکي ، بصورت خشک مصرف مي گردد ، جوشانده آن در آب يا شير اثر ملين ، آرام کننده و ضد نزله دارد ضمناً بطور خفيف ادرار را زياد مي کند  .استفاده از عناب در طب عوام هنوز هم بعنوان نرم کننده سينه بين مردم معمول است .عناب داراي تانن فراوان و اثر قابض است  . 

از جوشانده مخلوط عناب ، انجير ، خرما و کشمش بعنوان داروي مفيد براي درمان بيماريهاي سينه در طب عوام استفاده به عمل مي آيد   .

محل رويش:

درخت عناب بومي مناطق گرمسيري است . در ايران در سواحل بحر خزر و دامنه هاي نيل کوه در مينو دشت، گرگان ،لرستان وبختياري ،الموت ،خراسان ، بلوچستان وکرمان بطور خودرو مي رويد .

رازيانه (foenicvlum yulgare)  

نام هاي ديگر:

باديون ، باديان سبز

مشخصات :

گياهي علفي ، معطر به ارتفاع 1 تا 2 متر به حالت وحشي و به صورت گياهي چند ساله است ولي اگر پرورش يابد داراي وضع دو ساله مي شود .پراکندگي آن بصورتي است که بر اثر کشت هاي مداوم تدريجاً حالت خودرو يا نيمه وحشي پيدا مي کند .

ظاهر کلي رازيانه مخصوصاً از نظر نوع برگ آن بي شباهت به شويد نيست .ولي بوي معطر و مطبوع آن و ساقه مرتفع و ريشه ضخيم گياه آنرا از شويد متمايز مي کند .گل هاي آن زردرنگ و مجتمع بصورت چتر است .ميوه آن کوچک، به طول 6 تا 12 و به عرض 2 تا 4 ميليمتر و داراي بوي معطر است .

هم چنين طعم آن معطر و کم و بيش بوي آن ملايم و به حالت تازه ناپسند است .قسمت هاي مورد استفاده رازيانه ، ريشه ، برگ و ميوه آن است .

طبيعت آن :

طبيعتي گرم وخشک دارد .

ترکيبات شيميايي :

ميوه رازيانه داراي 10 تا 20 درصد ماده روغني است که آن هم در لبه هاي دانه گياه ذخيره گرديده است .بعلاوه شامل کمي ماده قندي ، موسيلاژ و اسانس به مقدار 4 تا 6 درصد مي باشد .

مقدار درصد اسانس و ترکيب مواد متشکل آن بر حسب محل رويش گياه فرق مي کند .روغن حاصل از ميوه رازيانه ، حالت روان و به رنگ سبز تيره است وبوي مخصوص رازيانه را دارد و در دماي پايين صفر درجه انجماد کامل پيدا مي کند .اسانس آن بوسيله تقطير يا بخار آب حاصل مي شود که مايعي سيال و بي رنگ يا به رنگ زرد پريده است .

بو و طعم آن ملايم و معطر است .بر اثر کهنگي به مرور زمان قهوه اي رنگ مي شود .از اين جهت بايد در ظروف کاملاً دربسته و در محل خنک و دور از نور و روشنايي نگهداري شود .

خواص درماني :

قسمتهاي مختلف رازيانه داراي مصارف درماني متعدد است : - ريشه رازيانه اثر مدر قوي دارد .اوره و اسيد اوريک را دفع مي کند بعلاوه اشتها آور و قاعده آور است .به علت ، مدر بودن در موارد کمي براي دفع ادرار ، سنگ کليه نفريت و بيماريهايي نظير آن مصرف مي شود .
برگ رازيانه و کليه قسمتهاي گياه اگر به مقادير زياد مصرف شود ، اثر قاعده آور ظاهر مي شود . ميوه رازيانه اثر نيرو دهنده ، مقوي معده ، اشتها آور ، آرام کننده ، قاعده آور ، زياد کننده ترشحات شير مادر و باد شکن دارد. اگر مصرف ميوه رازيانه به منظور زياد کردن ترشحات شير باشد ، بايد به تناسب اينکه زنان شير ده تا چه حد تحمل مصرف آنرا داشته باشند ، به تفاوت دم کرده 4 تا 10 گرم یا 6 تا 15 گرم میوه را بکار برند .

 در استعمال خارجي ، جوشانده هاي آن بصورت غرغره اثرات خوب در رفع گلو درد و گرفتگي صدا دارد .جوشانده حاصل از کليه قسمتهاي گياه ، اگر به حالت گرم بر روي پستان زنان شيرده قرار داده شود ، از جمع شدن شير در پستان و انسداد مجاري شير جلوگيري بعمل آورده و رفع التهاب و ناراحتي مي کند .

در دامپزشکي از گرد دانه رازيانه (ميوه )در مصارف داخلي و استعمال خارج استفاده بعمل آمده است .گرد رازيانه در فرمول گردهاي اشتها آور ، هضم کننده و زياد کننده شير وارد گرديده و به بز و حيوانات شاخدار داده مي شود .

جوشانده آن به منظور رفع سوء هضم و نفخ به حيوانات خورانده مي شود .تفاله بجاي مانده از تقطير، پس از خشک شدن، غذاي خوبي براي حيوانات است .

اشکال دارويي رازيانه :

دم کرده ريشه (ريشه تازه بر خشک مزيت دارد ) به مقدار يک قاشق سوپخوري براي يک فنجان بعنوان مدر بکار مي رود .مشروط بر آنکه مدت دم کردن از يک ربع ساعت تجاوز نکند .

دم کرده يک قاشق چايخوري ميوه نيمکوب رازيانه براي يک فنجان بعد از هر غذا به عنوان باد شکن مصرف دارد .برگ رازيانه به صورت دم کرده 30 در هزار و به مقدار يک ليوان متوسط بعد از هر غذا بعنوان مقوي اعصاب و هضم کننده مصرف مي شود .

محل رويش :

گرگان _ مازندران _ آذربايجان _ کرمان و خراسان

گشنیز( corian drum stivum)

نام هاي ديگر :

کورياندر-کسيره

مشخصات  :

گياهي است يکساله به رنگ سبز درخشان که ارتفاع بوته آن تا يک متر مي رسد.برگهاي آن سبز درخشان با تقسيمات مکررند. گل هايي کوچک ، ريز به رنگ سفيد يا صورتي و مجتمع به صورت چتر دارد که بصورت گروهي در انتهاي شاخه گل دهنده ظاهر مي شود .

قسمت مورد استفاده گشنيز ميوه آن است  .رنگ آن قهوه اي  مايل به زرد و بوي مخصوص دارد شکل ظاهري ميوه ، رنگ و مواد متشکله آن بر حسب محل پرورش گياه و نژادهاي آن فرق مي کند .

طبيعت آن :

طبيعت برگ گشنيز سرد است ولي طبيعت تخم گشنيز سرد وخشک مي باشد .

ترکيبات شيميايي :

ميوه گشنيز داراي چند درصد آب ، مقداري مواد چرب ، مواد پروتئيني ، سلولز ، مواد غير ازته و مقدار کمي اسانس است . اسانس گشنيز از ميوه کامل گياه بر اثر تقطير يا بخار آب حاصل مي شود .اسانسش مايعي بي رنگ يا به رنگ زرد روشن است . شکل ظاهري ، رنگ و مقدار درصد اسانس ميوه گشنيز بر حسب نژادهاي مختلف آن فرق مي کند .

خواص درماني : ميوه گشنيز داراي اثر درماني مشابه ميوه رازيانه و زيره سياه است و مانند آنها خاصيت نيرو دهنده ، هضم کننده غذا ، باد شکن ، مدر ، ضد تشنج و بطور ملايم قاعده آور ، ضد صرع و ضد کرم است .هم چنين در رفع بلع هوا موثر است . عطش وآشفتگي را تسکين مي دهد،براي تسکن سرفه وتنگي نفس مفيد است .بيرون ريختن دانه ها ي آبله وسرخک را تسريع مي کند سرما خوردگي رابرطرف ساخته وتحريکات جنسي در مردان را کم مي کند (ولي براي زنان افزايش هورمونهاي زنانه را دارد ) 
ميوه گشنيز بعنوان مقوي معده و به منظور معطر ساختن بعضي اغذيه و شيريني در خانواده ها مصرف مي شود .

اشکال دارويي :

از ميوه گشنيز معمولاً تنطور (يک هشتم )تهيه مي شود .هم چنين از ميوه گشنيز در تهيه فراورده هاي دارويي استفاده مي شود .

محل رويش :

اغلب شهر هاي ايران مخصو صا  آذربايجان _ تبريز  _ کرمانشاه _ اطراف آبادان _ بلوچستان _ و بوشهر مي باشد . پرورش گشنيز در غالب نواحي به منظور استفاده آن به عنوان سبزي خوردن و در تهيه اغذيه و شيريني معمول است .

بادام  (amygdalus communis)

نام هاي ديگر:

لوز-لوزالمر 

مشخصات :

بادام درختي است زيبا ، به ارتفاع 2 تا 8 متر . برگهاي آن ساده ، بيضي ونوک تيز وکمي موجي است.داراي گل هاي زيباي صورتي رنگ يا گلي روشن که در اوايل بهار قبل از پيدايش برگ گياه ظاهر مي شود .

پرورش درخت بادام در زمين هاي آهکي کمي خشک بهتر صورت مي گيرد  قسمت مورد استفاده درخت بادام،گل،پوست،ميوه و مغز دانه بادام  (نوع شيرين و تلخ ) است .

روغن بادام حالت روان ، رنگ زرد روشن و طعم ملايم دارد .در حالت تازه فاقد بو مي باشد و داراي گليسريدهاي اسيدهاي چرب مي باشد و بايد در شيشه هاي مملو از آن و کاملاً در بسته نگهداري شود .

خواص درماني :

بادام شيرين و تلخ و روغن آنها ، هم چنين گل و قسمتهاي ديگر هر يک خواصي به شرح زير دارند.

شکوفه بادام :گل درخت بادام بوي مطبوع ولي طعم تلخ دارد .از نظر درماني داراي اثر مسهلي ملايم است .از دم کرده شکوفه درخت بادام شيرين مخصوصاً در طبابت هاي اطفال استفاده بعمل مي آورند .

دم کرده 30 گرم برگ و 15 گرم گل درخت بادام در يک ليتر آب به مدت 10 دقیقه در رفع سرفه های پیاپی به مقدار 4 فنجان کوچک در فاصله غذا ها و همچنين درمان نارسايي اعمال کبد به مقدار يک فنجان قبل ازهر غذا اثردرماني ظاهر مي کند .

بادام داراي دو واريته مفيد است

1 - بادام شيرين 2- بادام تلخ

بادام شيرين (لوز)

طبيعت آن:

کمي گرم وتر است

خواص درماني :

50 گرم پوست ميوه بادام شیرین را در يک ليتر آب ، جهت رفع گلودرد _ سرفه _ التهاب مجاري تنفسي مفيد است . عده اي از پزشکان معتقدند که اين جوشانده اثر تسکين دهنده دارد ولي بيماري را معالجه نمي کند .

برگ درخت بادام شيرين ، اثر آرام کننده و صفرا بر دارد .و چون اعمال کبد را تقويت مي کند از اين نظر مصرف آن در نارسايي اعمال کبد توصيه شده است .
مغز بادام شیرین به حالت خشک شده و به صورت خام يا بو داده مصرف مي شود .بعلاوه در تهيه بعضي از اغذيه و شيريني ها مورد استفاده قرار مي گيرد .مغز بادام شيرين دير هضم است و حتي نانهاي قندي و اغذيه داراي آن نبايد به کساني که معده ضعيف و حساس دارند ، داده شود .در مصرف آن نبايد زياده روي نمود .

روغن بادام شيرين اثر ملين دارد .از اين روغن در رفع سرفه هاي خشک با منشا عصبي ، برونشيت حاد، قولنج هاي کليوي ، دفع سنگ کليه ، بي تابي هاي کودکان ناشي از دل پيچه و غيره استفاده بعمل مي آيد . در استعمال خارجي جهت رفع االتهاب هاي سطحي بدن استفاده مي شود .در مبتلايان به ناراحتي هاي پوستي مانند اگزماي خشک اثرتسکين دهنده بصورت ماليدن برروي عضو ظاهر مي کند.

بادام تلخ (لوزالمر)

طبيعت آن:

بسيار گرم و خشک است

خواص درمانی :

بادام تلخ داراي گلوکز ،يد، مولد اسيد سيانيدريک است . از اين نظر در مصرف آن بايد نهايت دقت صورت گيرد . برگ و پوست ميوه بادام تلخ داراي مصارف مختلفي شبيه بادام شيرين است . مغز بادام تلخ در تهيه بعضي شربت ها ، امولسيونها و روغن بادام بکار مي رود .

از مغز بادام تلخ با رعايت احتياط مي توان در درمان عوارض آسم و غيره استفاده کرد . خمير بادام تلخ بجاي صابون مي تواند در سرفه هاي منشا عصبي ، گريپ مورد استفاده مبتلايان به اگزما قرار گيرد . اسانس بادام تلخ به سهولت با اکسيژن هوا ترکيب مي شود از اين جهت شيشه حاوي آن بايد کاملاً از اسانس پر شده باشد تا با اکسيژن هواي درون ظرف ترکيب نشود .زيرا در صورت مجاورت با هوا و جذب اکسيژن ، اسيد بنزونيک متبلورو رسوب مي دهد .

شيشه حاوي اسانس بايد دور از نور و در جاي سرد نگهداري شود . در استعمال خارج ، له شده مغز بادام تلخ که کمي آب به آن اضافه شده باشد ، به صورت ضماد در تسکين دردهاي عصبي ، قولنج هاي کبدي و کليوي ، سردردهاي يکطرفه (ميگرن )و دردهاي روماتيسمي اثر مفيد ظاهر مي کند . امولسيون آن در رفع خارشهاي جلدي و خارشهاي دستگاه تناسلي زنان اثر قاطع دارد . از بادام تلخ بايد هميشه به مقادير کم مخصوصاً در مداواي کودکان استفاده بعمل آورد .

محل رويش :

درخت بادام در نقاط مختلف ايران بالاخص جنگلهاي ارسباران و اراک پرورش مي يابد همچنین به حالت خودرو نیز ديده مي شود .

زرشک ( berbris vularis )

نام هاي ديگر  زرشک با توجه به انواع آن : 

زرشک به دو صورت در طبيعت وجود دارد  :

زرشک دانه دار و زرشک بي دانه  .

زرشک بي دانه را زرشک پلويي- زرشک گليزارچ و زرنک نيز مي گويند  . زرشک دانه دار را زرشک هسته دار- زرشک سياه-زرشک آبي وزرشک آبگيري  گويند .

مشخصات  :

زرشک درختچه اي است خاردار به ارتفاع 1 تا 3 متر و داراي شاخه هاي شکننده است . ارتفاع بعضي از نمونه هاي آن در محيط هاي مساعد به 6 متر نيز مي رسد  .چوب  آن رنگ زرد دارد بطوري که اگر شاخه آن شکسته شود ، اين رنگ بخوبي ظاهر مي گردد  .اين درختچه در ارتفاعات البرز غالباً توام با درختان ديگر به چشم مي خورد .

شاخه هاي بلند آن تيغ هاي فراوان دارد  . گل هاي آن که در ارديبهشت و خرداد ظاهر مي شود به رنگ زرد زيبا و مجتمع بصورت خوشه اي آويز است .  میوه آن کوچک ، قرمز رنگ ، بيضوي به طول 7 تا 10 و به عرض 3 تا 4 میلی متر است . ميوه زرشک طعم ترش ملايم دارد .

قسمت مورد استفاده اين گياه ، ريشه ، پوست ريشه ، ساقه ، برگ ، گل و ميوه آن است .

طبيعت آن  :

طبيعت زرشک بي دانه سرد وخشک است.

ترکيبات شيميايي:

اسيد هاي آلي-اسيد ماليک وديگر اسيدهاي مفيد و ويتامين c می باشد . برگ و چوب و پوست اين گياه داراي بربرين است  .بربرين در گياهان ديگر نيز يافت مي شود  .طعم خيلي تلخ دارد  .به مقدار خيلي کم در آب سرد ولي به مقدار زياد در آب گرم و الکل حل مي شود .بربرين از مواد دفعي گياهاهان است  زيرا فاقد هر گونه عمل متابوليک در آنها ست. در صنعت نيز جهت رنگ کردن  الياف پشم ، ابريشم وپنبه از بربرين استفاده مي شودزيرا مستقيما بر روي آنها اثر کرده ورنگ زرد ايجاد مي نمايد .همچنين در رنگ کردن چرم و منبت کاري مورد استفاده قرار مي گيرد . ميوه زرشک داراي مواد قندي ، اسيد ماليک  ، مواد پکتيکي  ،صمغ و احتمالاً نوعي اسيد عطري است .در جوانه ها وريشه زرشک ، نوعي قند ، مواد رزيني ، موسيلاژ  ، مواد پکتيکي وتانن وجود دارد .

خواص درماني  :

ريشه و پوست ساقه زرشک ، از داروهاي تلخ بشمار آمده و اثر مقوي صفرا بر و مسهلي به مقادير نسبتاً زياد دارند  .آنچه از نظر درماني قابل ارزش است پوست ثانوي ريشه و ساقه مي باشد که اثر تصفيه کننده خون ، ضد عفوني کننده و کمي مسهلي دارند  . پوست ريشه و ساقه زرشک را در بي نظمي هاي محل دستگاه گوارش که منشاء کبدي يا کليوي داشته باشد هم چنين در سوء هضم هاي مزمن همراه با بي اشتهايي _ يبوست _ زردي _ يرقان _ رماتيسم _ تب هاي عفوني _ تيفوئيد و خونريزي هايي که در فواصل قاعدگي رخ مي دهد بکار مي رود  .

برگ زرشک در ديسانتري هاي مزمن و اسکوربوت  (عوارض ناشي از فقدان ويتامين C ) مصرف می شود . زیرا جويدن برگ باعث سفت شدن لثه دندان در بيماري اسکوربوت مي گردد . دم کرده برگ زرشک در آنژين  (بصورت غرغره  ) و در شستشوي زخمها نتيجه خوبي دارد از ميوه زرشک که اسيدهاي فراواني در بردارد ،  نوعي ليموناد درسابق  تهيه کرده و در تب هاي عفوني ، تيفوس و ديسانتري استفاده مي کردند  .از ميوه زرشک بعلت طعم ترشي که دارد در تهيه شربت و مربا بعلاوه در اغذيه مصرف مي شود  .

اشکال دارويي  :

گرم پوست ثانوي گياه  (پوست ريشه يا ساقه  )در نيم ليتر آب سرد  1 دم کرده يا جوشانده  :دم کرده يا جوشانده فنجان  در روز جهت رفع  3 وارد کرده به مرحله جوشاندن مي رسانند سپس با عسل يا قند شيرين کرده و به مقدار آب آوردن ، بين غذاهاي  صبح وظهر وشب  مصرف نمايند  .ريشه گياه در رفع زردي ، ترشحات زنانگي و بيماريهاي دهان اثرات مفيد ظاهر مي شود.

محل رويش آن :

نواحي کوهستاني شمال ايران ، گيلان ، رودبار وخراسان و بر خي از استانهاي ديگر کشور است ... 

به ( cydonia oblonga )

نام هاي ديگر  :

بهي- آني-آبي-شال به وغيره مي باشد  . 

مشخصات  :

درخت به ، درخت کوچکي که ساقه آن به رنگ قهوه اي سير است  .شکاف نمي خوردمگر وقتي که درخت کهن سال شد، قطعاتي از پوست درخت کنده مي شود .برگهاي آن پوشيده از کرک وروي برگ صاف وبي کرک وتار است .گل هاي آن درشت به رنگ سفيد يا سفيد مايل به صورتي است  .ميوه اش درشت پوشيده از کرک و محتواي دانه هاي لعابدار و داراي بوي مطبوع ، طعمش شيرين يا کمي ترش و قابض است  .

قسمت مورد استفاده ، ميوه ، دانه و برگ درخت به است .

طبيعت آن :

طبيعت به شيرين معتدل و يا گرم وتر ، و به ترش ، سرد وخشک است . 

ترکيبات شيميايي :

 به داراي مواد قندي _ پکتين ويتامين هاي ، c ، b ، pp و پروويتامين a  است . مغز دا نه به داراي امولسيون ،  پروتئين هاي مختلف ومقداري ماده روغني است . پوشش خارجي دانه به داراي 20 تا 22  درصد موسيلاژ محلول در آب است  . موسيلاژ آن در آب ، نوعي محلول کلوئيدي غليظ بوجود مي آورد. مقدار موسيلاژ پوسته دانه به اندازه اي است که با وارد کردن 4 گرم د انه در يک فنجان کوچک آب محلولي با غلظت شبيه به سفيده تخم مرغ بدست مي آيد. ( موسيلاژ يا لعاب دانه به )

خواص درماني به  :

به صورت مختلف کمپوت ، ژله ، شربت ، خيسانده يا جوشانده در آب به مصارف درماني مي رسد  .به داراي اثرات مقوي اعمال معده و متوقف کننده اسهالهاي ساده و ديسانتري است  .در ورم حاد روده ها ، خونريزي هاي رحمي و بواسيري و ترشحات مهبلي اثر مفيد ظاهر مي نمايد .  دانه به در رفع التهاب هاي داخلي مخاط ها و رفع سرفه بکار مي رود  .در استعمال خارج اثر نرم کننده دارد بطوري که در سوختگي ها ، سرمازدگي ، و ترک پوست  (نوک پستان _ لب  )اثر مفيد ظاهر مي سازد .

در استعمال خارج خيسانده يک مشت دانه کوبيده به در نيم ليتر آب نيم گرم و  قرار دادن بر روي عضو  در درمان سرما زدگي  ،شکاف و  ترک پستان ، سوختگي ها و تحريکات جلدي مختلف بعلت داشتن موسيلاژ  (لعاب  )موثر است  .پوست دانه به را در مصارف داخلي به صورت له شده نبايد از مغز جدا کرد زيرا در مجاورت آب ايجاد اسيد سيانيدريک نموده و سميت ايجاد مي کند . به علت دارا بودن مقدار کمي گلوکز يد مولد اسيد سيانيدريک اثر آرام کننده ومسکن دارد و  ، برگ درخت به معمولاً به صورت دم کرده بکار مي رود  . در طب سنتي از به ، به عنوان مقوي سيستم قلبي عروقي و سيستم گوارشي نام برده مي شود .

اشکال دارويي  :

1- شيره رقيق شده به مخلوط در عسل يا قند بعنوان قابض در طبابت مصرف مي شود.

2- شربت به که از تغليظ 50 تا 100 گرم شيره و افزودن هم وزن آن قند تهيه مي نمايند.

3- دانه به ، به صورت جوشانده 10 تا 30 در هزار بکار مي رود.

4- از جوشانده 30 در هزار برگ درخت براي مصارف داخلي و 110 تا 150 در هزار بصورت لوسيون براي استعمال خارج تهيه مي کنند  .

براي بهداشت پوست صورت و پيشگيري از چين و چروک از لوسيون تهيه شده از پوست به استفاده مي کنند  .

محل رويش :

درخت به در ايران پرورش مي يابد ، به حالت وحشي نيز در نواحي مختلف شمال ايران  (گرگان ، گيلان  ) آذربايجان ونواحي ديگر مي رويد .

زيره سياه ( carum carvi )

نام هاي ديگر :

زيره-زيره کرماني-شاه زيره-زيره رومي وغيره مي باشد .

مشخصات:

گياهي است دو ساله و برخي ارقام آن يکساله به ارتفاع 50 تا 90 سانتي متر . ساقه آن تو خالي ، برگهاي سبز آن داراي بريدگي است. گل هاي آن کوچک ، سفيد يا صورتي و مجتمع بصورت چتردر انتهاي ساقه هاي گل دهنده ظاهر مي شود .ميوه اش بيضي شکل بطول 4 تا 6 ميلي متر به رنگ قهوه اي سير مايل به سياه است .بوي آن بسيار معطر ، قوي ، مطبوع و طعم آن تند کمي سوزان و معطر است . قسمت مورد استفاده زيره ، ميوه آن است .

طبيعت آن :

طبيعت زيره سياه گرم وخشک است .

ترکيبات شيميايي زيره داراي تانن ، ماده روغني ، موم ، موسيلاژ ، مواد رزيني، مواد قندي مختلف ، مواد ازته ، اسيد هاي مختلف کلسیم ، آهن ، ویتامین pp ، اسانس فرار وديگر مواد است ، مواد تشکيل دهنده ميوه (دانه )زيره ، مخصوصاً اسانس آن ، بر حسب مشخصات محل رويش و اختصاصات زمين زراعتي فرق مي کند .اسانس زيره از ميوه گياه بوسيله تقطير يا بخار آب حاصل مي گردد .در حالت تازه ، مايعي بيرنگ است ولي در مجاورت هوا تدريجاً زردرنگ مي شود و حالت تغليظ يافته پيدا مي کند .اسانس زيره را بايد در شيشه هاي دربسته ، در محل خشک و خنک و دور از نور و روشنايي نگهداري کرد .
خواص درماني :

خواص درماني زيره شباهت زياد به رازيانه دارد .داراي اثر نيرو دهنده ، هضم کننده ، باد شکن ، مدر و بطور خفيف قاعده آور ، ضد کرم و ضد تشنج است .همچنين اثر زياد کننده ترشحات شير را دارد .با توجه به خواص درماني آن ،اززيره در معالجه بيماريهاي مختلف مانند ضعف عمل دستگاه هضم ، نفخ ، بلع هوا ، دل پيچه کودکان ، تاخير وقوع قاعدگي زنا ن جوان ، ضعف اعصاب و غيره استفاده بعمل مي آيد . دردامپزشکي ار زيره براي رفع قولنج ها و اسپاسم هاي معدي ، بي اشتهايي و کم شدن شير دامها مانند گاو استفاده مي شود.

اشکال دارويي :

گرده زيره به مقدار نيم تا يک گرم مخلوط در عسل براي چند دفعه در روز و دم کرده 2 تا 4 گرم در يک ليتر آب به مقدار يک فنجان بعد از هر غذا مصرف مي شود .از اسانس زيره به مقدار 3 تا 4 قطره بر روي يک حبه قند براي تحريک اشتها ،تسکين يافتن گرفتگي غير ارادي ماهيچه هاي معده و راشي تيسم استفاده بعمل مي آيد . از گرد زيره به عنوان ادويه و چاشني ، در تهيه برخي اغذيه مانند سوپ ، نان ، پنير و غيره استفاده بعمل مي آيد .از اسانس زيره در تهيه صابونهاي عطري و در قنادي مصرف دارد .

محل رويش :

زيره در نواحي شمال ايران ، مازندران ، گيلان ، خراسان نزديکي تبريز ، آذربايجان ، زنجان ، کوههاي سبلان همدان ، جنوب ايران ، کرمان ، ، مرکز ايران ، تهران ، شاهرود ، قزوين مي رويد .

زيره سبز ( cominvm cyoninvm )

نام هاي ديگر :

زيره سفيد- کمون- سنوت

مشخصات:

گياهي است يک ساله وعلفي که ارتفاع آن تا 60 سانتی مترمي رسد . برگهاي آن بريده شده بشکل نوار هاي باريک نخي شکل وسبز رنگ که گل هايي کوچک ، سفيد يا صورتي رنگ و مجتمع بصورت چتردرانتهاي ساقه گل دهنده دارد  .

ميوه اش بيضوي کشيده ، بسيار معطر ، به طول 6 ميلي متر است  . رنگ گياه بر حسب  واريته هاي مختلف آن ممکن است سبز وخاکستري ودر ديگر واريته ها حتي سفيد و زرد باشد . قسمت مورد استفاده اين گياه ، ميوه آن است.

 طبيعت آن  :

گرم وخشک است .

 ترکيبات شيميايي :

 ميوه اين گياه داراي تانن ، روغن ، رزين ،اسانس وديگر مواد مي باشد . اسانس آن مايعي بي رنگ است ولي به مرور زمان ، کمي زردرنگ و تدريجاً قهوه اي مي شود و بعلاوه حالت چسبنده پيدا مي کند  .بوي آن بسيار قوي، تقريباً زننده است  . نگهداري اسانس زيره سبز بايد دور از هوا و نور ، درشيشه هاي کاملاً در بسته و مملو از آن صورت گيرد  .

 خواص درماني  :

زيره سبز داراي صفاتي شبيه زيره سياه است  و در بيماريهاي مختلف بعنوان ضد تشنج ، مقوي معده ، مدر ، بادشکن مصرف مي شود  . زيره سبز در نزله هاي حاد و مزمن بروشنها ، نفخ ناشي از سوء هاضمه ، بلع هوا ، رفع گازهاي روده ، رفع ترشحات مهبلي و قطع حالت قاعدگي در زنان جوان مفيد است .

از زيره سبز براي معطر کردن نان ، پنير ، و تهيه بعضي ليکورها استفاده می شود . در دامپزشکي با خوراندن زيره سبز به چهارپايان ، تمايل جنسي را درانواع ماده آنها زياد مي کنند . به همين دليل آنرا به گاو ماده و ماديان معمولاً آنرا مي خورانند تا آمادگي بيشتر براي جفت گيري در آنها فراهم شود .

محل رويش  :

بطور وحشي در نواحي وسيعي در آب وهواي مديترانه اي مي رويد و در اغلب نقاط ايران کاشته مي شود.

زنجبیل ( zingiber   )

نام هاي ديگر :

زنجفيل – زنربيل - جربيل - زيگژيبرس مي باشد .

مشخصات :

 گياهان تيره زنجبيل ، معمولاً علفي و چند ساله هستند داراي ريزوم غده اي ناهموارو منشعبي که از آن 3 يا 4 ساقه خارج مي شود .برگهاي آن متناوب  ، ،بيضي شکل ونوک تيز است . گل هاي آنها غالباً بسيار زيبا مايل به زرد منقوش به لکه هايي به رنگ قهوه اي که در انتهاي آن ظاهر مي شود . تکثير آن از طريق کاشتن قطعات ريزوم جوانه دار ، در زمين هاي مرطوب و اصلاح يافته صورت مي گيرد  .

قسمت مورد استفاده اين گياه ريزوم آن است . زنجبيل بوي قوي ، معطر و مطبوع دارد  .طعمش گرم ، نافذ و سوزاننده است .

طبيعت آن  :

گرم وخشک است .

ترکيبات شيميايي  :

زنجبيل داراي اسانس روغني فرار ، نشاسته ، رزين و موادي ديگر  با طعم سوزاننده است  .

خواص درماني  :

زنجبيل داراي  اثر نيرو دهنده ، مقوي معده ، بادشکن و ضد اسکوربوت است . بلغم هاي چسبيده به ديواره دستگاه گوارش را کنده ودفع مي نمايد . چربي خون را کم مي کند  واگر بر روي پوست بدن مالش داده شود ايجاد تحريک و قرمزي مي کند  . زنجبيل از ادويه خوراکي است و به منظور خوش طعم ساختن نان قندي و برخي اغذيه استفاده به عمل مي آيد  .

اشکال دارويي  :

زنجبيل بصورت گرد به مقدار نيم تا يک گرم ( معمولا مخلوط با دارچين ) و دم کرده 10 درهزار بعنوان بادشکن  نيز مورد استفاده قرار مي گيرد .

محل رويش :

اين گياه به حالت وحشي در شمال ايران ، هند ،چين،سيلان سرزمين هاي مشرق زمين ،هم چنين در نواحي کوهستاني وديگر نقاط  مي رويد . 

دارچین ( cinnamomum   zeylanicum )

نام هاي ديگر :

دارصيتي- دارجيلينگ - دارچيني وغيره مي باشد .

مشخصات  :

دارچين درختي است کوچک به ارتفاع 5 تا 7 متر هميشه سبز که از تمام قسمتهاي آن بوي معطر و مطبوع دارچين استشمام مي شود  . گل هاي آن که در فاصله ماههاي بهمن تا اوايل فروردين ظاهرمي گردد ، به رنگ سفيد مايل به زرد و مجتمع بصورت خوشه مي باشد  .

اراضي ساحلي ، شني ،   سيليسي وآبرفتي بهترين زمين براي پرورش اين درخت است  . پوست خشک شده دارچين به صورت لوله ايي شکل در بازرگاني عرضه مي شود  . سطح خارجي آنها رنگ حنايي ولي سطح داخلي به رنگ قهوه اي است . داراي بوي مطبوع ، طعم معطر و گرم ، ملايم و کمي شيرين است ولي تدريجاً تند و سوزاننده مي شود  .

طبيعت آن  :

گرم و خشک است .

ترکيبات شيميايي  :

دارچين داراي تانن ، يک ماده رنگي ، اسانس ، رزين و ديگر مواد مي باشد  اسانس دارچين که تنها قسمت مهم دارچين است به مقدار يک درصد در پوست گياه وجود دارد و و از تقطير آن با آب نيز حاصل مي شود که در صورت تازه بودن به رنگ زرد روشن است ولي به مرور زمان بعلت اکسيده شدن به رنگ هاي زرد طلايي و سپس قهوه اي مايل به قرمز در مي آيد  .

خواص درماني  :

اثر فيزيولوژيکي دارچين مربوط به اسانس و تانن آن است  . بعلت دارابودن اين دوماده ، اثر محرک و قابض ظاهر مي کند  . دارچين داراي خاصيت تقويت کننده اعمال هضم و جريان گردش خون است و از آن براي رفع سوء هاضمه مخصوصاً در مواردي که با نفخ همراه باشد بعنوان بادشکن استفاده مي شود  . دارچين به علت دارا بودن تانن براي رفع اسهال ، ضعف عمومي بدن و همچنين براي درمان خونروي در فواصل قاعدگي و غيره مورد استفاده قرار مي گيرد .

اشکال دارويي  :

دارچين در مصارف داخلي بصورت گرد وبه مقدار نيم تا 5 گرم و آب مقطر به مقدار 10 تا 60 سي سي وهمچنين اشکال ديگر مصرف مي گردد .

محل رويش :

 اين گياه در سيلان و هندوستان مي رويد و در ايران نمي رويد .

 آویشن ( origanum  vulgare )

نام هاي ديگر :

آويشن شيرازي – آويشم – آوشن - سه سنبل وغيره مي باشد .

مشخصات :

آويشن گياهي است علفي ، پايا وچند ساله که شبيه پونه کوهي است. داراي ساقه هاي هوايي متعدد و پرپشت ، کوتاه وخزنده به ارتفاع 20 تا 50 سانتي متر، داراي بوي معطر که به حالت خودرو در نواحي خشک ، سواحل درياها  ،دامنه کوهستانها ، جنگل ها مي رويد  .

بعلاوه به منظور استفاده هاي درماني نيز پرورش مي يابد . اين گياه داراي برگهايي به رنگ سبز تيره و گل هاي مجتمع به رنگ سفيد مايل به سرخ يا بنفش دارد که تا تير يا مرداد ماه تمام  مي شود .

از گل هاي اين گياه نوش معطر وفراوان براي زنبور عسل فراهم مي آيد .اين گياه از قديم الايام مورد استفاده هاي درماني بوده است . برگ وسرشاخه هاي گلدار آن به مصارف درماني مي رسد . واز آنها اسانس گيري مي شود .اين اسانس در عطر سازي و صابون سازي حائز اهميت است .

طبيعت آن  :

طبيعتي گرم وخشک دارد .

ترکيبات شيميايي  :

در اعضاي مختلف اين گياه ، موادي نظير تانن  ، يک ماده تلخ و اسانس روغني فرار وديگر مواد  يافت  مي شود  .اسانس که بوسيله تقطير يا بخار آب از گياه بدست مي آيد به سهولت اکسيده شده و تغيير رنگ مي دهد  . بخصوص اگر در ضمن تقطير يا بعدا با ظروف آهني  تماس حاصل کند که در اينصورت رنگ آن  تا حد قرمز تغيير مي کند اين اسانس بر حسب محل رويش گياه تفاوت کلي دارد

میوه این گیاه دارای 20 تا 35 درصد مواد روغني با خاصيت خشک کننده قوي است و بايد در شيشه هاي اين گياه داراي کاملاً مسدود در جاي سرد و دور از نور نگهداري شود  .

خواص درماني  :

سرشاخه هاي گلدار اين گياه داراي اثر نيرودهنده است و در رديف مغزهاي تلخ قرار دارد .بعلاوه چون داراي خاصيت مدر ، مقوي معده ، مسکن اعصاب و قاعده آور است در درمان بيماريهاي مختلف از آن استفاده مي شود  .

مصرف دم کرده آن براي درمان نزله هاي مزمن ، آسم ، سرفه و موارد ديگر استفاده مي شود .  مصرف تازه آن بصورت سبزي به همراه غذا بسيار مفيد است  .معده را تقويت مي کند وبراي تقويت ديد چشم نافع است  مخلوط نيمکوب سرشاخه اين گياه را با مر يم گلي وبابونه  درون پارچه ريخته وبه حالت گرم در دل پيچه ها ، رماتيسم وغيره بر روي محل درد ناک قرار مي دهند .